حكمى را به‌طور عام ذكر كرد بر مبناى فلسفه‌اى و ما آن فلسفه را كشف كرديم و بعد ديديم مواردى هست كه آن فلسفه استثنا مىخورد ولو اينكه در متن اسلام استثنايش نيامده است ، عقل حق دارد خودش اين استثنا را بيان كند . مىگويد اگر هم در اسلام نيامده ، به ما نرسيده ، اين استثنا در اسلام وجود داشته . در قرآن نيست ؛ همه چيز كه در قرآن نيست . در سنت و حديث هم نيست ؛ همه چيز كه در سنت و حديث نيست . ما آنقدر احاديث داشته‌ايم كه از ميان رفته كه الى ماشاء اللَّه ! عقل در موارد زيادى مىتواند در احكام دخالت كند ، به اين معنا كه يك عامّى را تخصيص بزند ، يك مطلقى را مقيّد كند و حتى در جايى حكمى را وضع كند كه وضعش به معنى كشف است ؛ يعنى ممكن است در يك مورد بالخصوص اصلًا از اسلام دستورى به ما نرسيده باشد ولى عقل چون به سيستم قانونگذارى اسلام آشناست مىداند كه نظر اسلام در اينجا اين است ، فوراً حكم را كشف مىكند و مثلًا مىگويد اين حرام است . مىگوييم : از كجا مىگويى ؟ آيا در قرآن آمده ؟ مىگويد : نه . در حديث و سنت آمده ؟ نه . از كجا مىگويى ؟ مىگويد : من مىتوانم نظر اسلام را در اين مورد كشف كنم . مثال عرض مىكنم : ما در اسلام دستورى براى استعمال دخانيات نداريم ، نه دستور مثبت و نه دستور منفى . نه به ما گفته‌اند استعمال دخانيات حلال است و نه گفته‌اند حرام است . اصلًا آن وقت دخانياتى نبوده . در اينجا اگر عقل « 1 » و علم براى استعمال دخانيات ضررهاى مهمى كشف كردند « 2 » ، مثلًا اگر كشف شود و علم ثابت كند كه استعمال دخانيات واقعاً ضرر و زيان دارد ، اساساً عمر آدم را كم مىكند ، يك ضايعه ايجاد مىكند - چون مىدانيم ضايعه ايجاد كردن را ديگر اسلام اجازه نمىدهد - مثلًا در ريه واقعاً ضايعه ايجاد مىكند ، تا چه رسد به اينكه ثابت بشود كه مثلًا منشأ سرطان هم هست ؛ اگر اين مفسده در اينجا كشف شود ، مجتهد به حكم آشنايىاى كه با سيستم قانونگذارى اسلام دارد و مىداند هرجا كه يك ضرر مهم ،

--> ( 1 ) مقصود علم است . عقل كه مىگويند ، مقصود نه عقلى است كه مستقل از علم باشد ، بلكه آنچه كه براى عقل انسان يقين‌آور باشد . ( 2 ) چون ضرر تا ضرر هم فرق مىكند . بعضى ضررها جزئى است كه در سيستم قانونگذارى اسلام براى اينكه زياد محدوديت ايجاد نكرده باشد ، در موارد جزئى فوراً تحريم نمىكند ، مثلًا مىگويد مكروه است . اما بعضى ضررها كلى است .